سوم اردیبهشت ماه روز نکوداشت اصفهان نیست !
گزارش شاهین سپنتا
انتخاب اول آذرماه به عنوان روز اصفهان :
برای نکوداشت جلوه های نیکوی فرهنگ و تمدن درخشان شهر اصفهان ، در بهمن ماه 1383 خورشیدی به پیشنهاد چند NGO فرهنگی از جمله کانون گسترش فرهنگ ایران بزرگ ، جمعیت طبیعت یاران ، انجمن مثنوی پژوهان ایران ، انجمن دوستداران ميراث فرهنگی استان اصفهان و هم اندیشی فرهیختگان ، پژوهشگران ، هنرمندان و مسوولان ، روزی از روزهای سال را به نام « روز نکوداشت اصفهان » ، شهری که از آن با عنوان « پایتخت فرهنگی ایران » یاد می شود ، برگزیند.
این تلاش به این امید و هدف انجام شد که همه دوستداران فرهنگ و تمدن ایران بزرگ و به ويژه شهر کهن اصفهان در یک روز ويژه ، نگاه متمرکز و ریزبینانه تری نسبت به شهر تاریخی اصفهان و مشکلات ، معظلات ، کاستی ها و نقاط قوت آن در همه زمینه ها داشته باشند و جهت سازندگی بیش از پیش این شهر کهنسال با برنامه ریزی دقیق تر ، گام های استوارتری بردارند.
چگونگی انتخاب اول آذرماه به عنوان روز اصفهان :
برای دست یابی به اهداف یاد شده ، ابتدا کارگروهی از سوی سازمان های غیر دولتی نامبرده به نام کارگروه فراخوان هم اندیشی برای نام گذاری روز نکوداشت اصفهان تشکیل شد . این کارگروه فرایندی را برای این هم اندیشی در چهار گام تهیه و به اجرا در آورد.
در گام نخست با تهیه فراخوانی از همه فرهیختگان ، هنرمندان ، اصفهان شناسان ، استادان دانشگاه ، نمایندگان پیروان ادیان توحیدی در اصفهان ، مسوولان شهرداری ، اعضای شورای شهر ، نمایندگان شهر اصفهان در مجلس و مدیر کل فرهنگ و ارشاد استان دعوت به عمل آمد و دیدگاه های ارسالی آن ها گرد آوری شد .
همزمان نیز متن فراخوان از طریق نشریات محلی استان منتشر شد و به نظر عموم شهروندان اصفهانی رسید. همچنین چند نوبت در مجامع عمومی همچون باغ گل ها ، باشگاه گارگر و سازمان ملی جوانان ، متن فراخوان برای آگاهی مردم خوانده شد و از آن ها برای شرکت در این فراخوان دعوت شد.
در گام دوم پیشنهادها و دیدگاه های رسیده بررسی دقیق و دسته بندی شدند و در گام سوم پیشنهادهای دسته بندی شده در کارگروه به ((گروه داوران )) جهت بررسی نهایی و تصویب تقدیم شد.
در گام چهارم نیز پس از گزینش نهایی و تصویب روز نکوداشت اصفهان توسط گروه داوران ، گزارش کاملی از مصوبات گروه داوران از طریق خبرگزاری های رسمی کشور و نشریات استان به آگاهی عموم مردم رسانده شد.
دلایل انتخاب روز اول آذرماه به عنوان روز اصفهان :
کارگروه فراخوان هم اندیشی برای نام گذاری روز نکوداشت اصفهان ، به چند نکته مهم در تعیین این روز توجه داشتند. نخست آن که روز انتخابی از پیشینه تاریخی و فرهنگی برخوردار بوده و مستند به متون تاریخی معتبر باشد. دوم آن که با فرهنگ همگانی مردم اصفهان در گذشته و حال منافاتی نداشته باشد. سوم آن که نگاه آینده نگر نیز در گزینش لحاظ شده باشد.
شرگت کنندگان در فراخوان ، روزها و مناسبت های متنوعی را برای روز نکوداشت اصفهان پیشنهاد کرده بودند . برای نمونه می توان از این پیشنهادها نام برد : دوم اردی بهشت ماه ( جشن باستانی اردیبهشتگان ) ، 28 اردی بهشت ماه روز جهانی موزه و میراث فرهنگی ، 31 اردیبهشت ماه روز جهانی توسعه فرهنگی ، سوم اردیبهشت ماه روز بزرگداشت شیخ بهایی ، دهم بهمن ماه سالروز برگزاری بزرگ ترین جشن سده در اصفهان در زمان مرداویج زیاری ، اول آذرماه ( بنیان باروی بزرگ اصفهان در زمان دیلمیان ) ، اول مهر ماه ، نهم آذر ماه ( جشن آذرگان ) ، اول فروردین ماه ( نوروز ) ، چهارم خوردادماه ( جشن خوردادگان ) ، روز ورود صمصام السلطنه بختیاری به اصفهان در انقلاب مشروطه ، چهارم آبان ماه ( جشن آبانگان به خاطر اهمیت زنده رود ) ، 26 دی ماه ( جشن بهمنگان ) ، 19 فروردین ماه و 26 اسفندماه ( جشن زنده رود ) .
کارگروه پس از گردآوری و دسته بندی همه پیشنهادهای رسیده تا پایان فروردین ماه 1384 ، از هیات داوران متشکل از برجسته ترین اصفهان شناسان و پژوهشگران دعوت به عمل آورد تا طی نشستی به بررسی دقیق پیشنهادها و تصویب آن روز همت گمارند.
سرانجام در تاریخ جمعه 16/2/1384 در نشستی که در منزل استاد گران مایه محمد مهریار و با حضور جمعی از پژوهشگران و اصفهان شناسان برگزار شد ، همه پیشنهادهای رسیده بررسی و به داوری گذاشته شد و پس از بحث های به عمل آمده ، حاضرین در این جلسه به رای اکثریت روز (( یکم آذر ماه )) هر سال را به عنوان (( روز نکوداشت اصفهان )) گزینش و تصویب نمودند.
داوران ضمن در نظر گرفتن همه جوانب فرهنگی ، تاریخی ، اجتماعی و حتا سیاسی دربرگزیدن این روز ، در بیانیه ای که به امضای برجسته ترین اصفهان شناسان رسیده است ، تاکید کردند:
« ... از آنجا که احداث باروی حفاظتی یا حصار بزرگ اصفهان به منظور تضمین امنیت شهر تاریخی اصفهان در دوران دیلمیان و در زمان حسن رکن الدوله دیلمی از 280 تا 324 خورشیدی ( 366 - 322 هجری مهشیدی ) صورت گرفت و برپایی این باروی امنیتی به عنوان نقطه عطفی در تاریخ اصفهان شناخته می شود ؛ یاد روز آن رویداد تاریخی از این روی شایسته تر از دیگر پیشنهادهاست . همچنین چون در آن زمان برپایی باروی بزرگ اصفهان بر بنیان زایچه این شهر در آذر ماه ( برج قوس ) صورت گرفت ، لذا روز یکم آذر ماه هر سال ( مطابق با 22 نوامبر ) به عنوان روز نکوداشت اصفهان برگزیده شد . همچنین نگاره تاریخی منقوش بر کاشی کاری های سردر بازار قیصریه اصفهان که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس ( آذر ماه ) و با محتوایی متعالی طراحی شده است ، به عنوان نماد این روز گزیده شد. »
فهرست امضا کنندگان بيانيه مصوب به ترتيب حروف الفبا به شرح زير است :
۱ - استاد عبدالعلي اديب برومند - شاعر ملي ، پژوهنده ، اصفهان شناس
۲ - رضا ارحام صدر - هنرمند بازيگر سينما و تياتر ايران
۳ -محمد رحيم اخوت - پژوهشگر و نويسنده و اصفهان شناس
۴ - حشمت اله انتخابي - پژوهشگر و ويراستار علمي مجموعه کتاب هاي کنگره بزرگداشت اصفهان و دبير جمعيت طبيعت ياران.
۵ - دکتر احمد تويسرکاني - روحاني ، مترجم و مصحح کتاب محاسن اصفهان
۶ - استاد مرتضا تيموري - کتاب شناس و مولف کتاب شناسي بزرگ اصفهان
۷ - دکترمحمد علی چلونگر - رييس مرکز اصفهان شناسي و استاد تاريخ دانشگاه اصفهان
۸ - دکتر حسن حسيني ابري - استاد جغرافياي دانشگاه اصفهان و نويسنده کتاب زاينده رود از سرچشمه تا مرداب
۹ - دکتر پرويز دبيري - پژوهشگر ، استاد دانشگاه اصفهان و مولف کتاب نگاهی به اصفهان شهر هنر
۱۰ - مهندس محمود درويش - پژوهشگر و رييس انجمن مهندسان معمار شهرساز اصفهان
۱۱ - مهندس محمد اسماعيل رباني - رييس شوراي هماهنگي سازمان های غير دولتي استان اصفهان
۱۲ - مهندس محمد رضايي - عضو هيات مديره انجمن فردوسی و رييس شبکه پژوهش و فن آوری استان اصفهان و استاد دانشگاه صنعتي اصفهان
۱۳- دکتر عبدالحسين ساسان - رييس مرکز هم انديشي استان اصفهان و استاد دانشگاه اصفهان
۱۴ - دکتر مرتضی سقاييان نژاد - شهردار فعلي اصفهان و استاد دانشگاه صنعتي اصفهان
۱۵ - مهندس محمود رضا شايسته - مدرس گردشگری و نويسنده کتاب اصفهان بهشتی کوچک اما زمينی
۱۶- دکتر سيروس شفقي - پژوهشگر و نو يسنده کتاب جغرافياي اصفهان
۱۷ - دکتر رضا عبدالهي - مشاور شهردار اصفهان و استاد تاريخ در دانشگاه اصفهان
۱۸ - علي عربيان - رييس انجمن مثنوي پژوهان ايران
۱۹ - دکتر ايران غازي - استاد جغرافياي دانشگاه اصفهان
۲۰- دکتر محمد باقر کتابي - پژوهشگر و رجال شناس و نویسنده کتاب رجال اصفهان
۲۱ - دکتر فضل اله صلواتي - نويسنده ، رييس انجمن روزنامه نگاران اصفهان و دبير علمی کنگره بزرگداشت اصفهان
۲۲ - دکتر محمد مسعود - پژوهشگر و رييس گروه شهر سازي دانشکده معماري دانشگاه اصفهان
۲۳ - دکتر محمود محمدي - عضو شوراي شهر و مدرس شهر سازي دانشگاه هنر اصفهان
۲۴ - دکتر حسين مسجدي - رييس موزه هنرهاي معاصر اصفهان و استاد دانشگاه هنر دانشگاه اصفهان.
۲۵ - دکتر جمشيد مظاهري - استاد دانشگاه اصفهان ، اديب ، پژوهشگر و اصفهان شناس و مصحح کتاب تاريخ اصفهان
۲۶ - مهندس احمد منتظر - استاد دانشگاه اصفهان ، پژوهشگر و مدير کل اسبق ميراث فرهنگي استان اصفهان.
۲۷ - محمد علي موسوي فريدني - اصفهان شناس و نويسنده کتاب اصفهان از نگاهي ديگر
۲۸ - استاد محمد مهريار - پژوهشگر ، مترجم ، اصفهان شناس ، استاد سابق دانشگاه اصفهان و نويسنده کتاب فرهنگ جامع نام ها و آبادي هاي کهن اصفهان
۲۹ - نعمت اله مير عظيمي - پژوهشگر و نويسنده کتاب اصفهان جمال و کمال
۳۰ - لئون ميناسيان - نويسنده ، مترجم و پژوهشگر تاريخ ارامنه جلفاي اصفهان
۳۱ - حسين علی وکيل - مدير کل ميراث فرهنگی و گردشگری استان اصفهان
3۲ - دکتر شاهين سپنتا پژوهشگر روزنامه نگار و مدير کانون گسترش فرهنگ ايران بزرگ
علاوه بر امضاء کنندگان فوق ، شخصیت های زیر نیز از این طرح حمایت نمودند :
۱- دکتر لطف اله هنرفر - اصفهان شناس برجسته و مولف کتاب گنجينه آثار تاريخی اصفهان
2- دکتر پرويز ورجاوند - وزير اسبق فرهنگ و هنر و استاد باستان شناسی دانشگاه تهران
3- دکتر محمد علی اسلامی ندوشن - نويسنده ، ايران پژوه ، استاد دانشگاه تهران و پايه گذار ايران سرای فردوسی و ماهنامه هستی .
4- موبد دکتر کوروش نيکنام - نماينده زرتشتيان ايران در مجلس و عضو انجمن موبدان تهران .
5- دکتر فريدون جنيدی - شاهنامه پژوه و مدير بنياد ايران شناسی نيشابور
6- آقای چاکری - مدير کل اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان
7- بانو توران شهرياری - شاعر ملی و وکيل پايه يک دادگستری
8- دکتر طاهره دادخواه - دندانپزشک و عضو شورای مرکزی طبيعت ياران
9- دکتر بهنام اوحدی - پژوهشگر ، نويسنده ، پزشک روان شناس
10- محمد رضا قانعی - مدير شرکت مهندسان مشاور پلشير
11- آيت اله روضاتی - روحانی و پژوهشگر
اهمیت تاریخی باروی بزرگ اصفهان :
گفتنی است که احداث این باروی عظیم ، نقشی موثر در دست یابی به امنیت و بازیابی مدنیت و تقویت هویت تاریخی و کهن شهر اصفهان داشته است و از دیدگاه تاریخ نگاران معادل با زایش دوباره آن شناخته می شود.
حسن رکن الدوله دیلمی در گسترش و بازیابی هویت تاریخی شهر اصفهان کوشش های بسیار کرد و به دستور او در آذر ماه کار احداث باروی بزرگ اصفهان که محیط آن 21 هزار گام بود ، آغاز شد و در دوران علاالدوله کاکویه ( احتمالا باز هم در آذرماه ) تکميل شد . تا چندین سال پیش هم آثار این بارو را می شد در شهر اصفهان و در بیرون دروازه طوقچی تا دروازه جویباره و پایین دروازه مشاهده کرد.
اهمیت نماد انتخاب شده برای اصفهان :
درباره نماد انتخاب شده برای اصفهان نیز ذکر چند نکته خالی از لطف نیست : در روزگاران کهن و در بین ملل متمدن قدیم ، از جمله ایران و یونان و روم متداول بود که برای شهرهای مشهور خود زایچه ای قائل بوده اند . لذا تصویر فلکی آن را به طوری که از زمین مشاهده می نمودند ، بر فراز ابنیه مهم و سردر شهر های خود نقش می کردند . زایچه اصفهان نیز « برج قوس» بود و به همین صورتی که اکنون در سردر بازار قیصریه مشاهده می شود ؛ نمایان می شده است و در هنگام پایتخت شدن اصفهان در زمان صفویه هم این نگاره را بر فراز بازار قیصریه به نمایش گذاشتند.
طالع سعد سپاهان آذر است شاخص نقشش ، سرای قیصر است
شاردن گردشگر نامور فرانسوی که در اواخر حکومت شاه عباس دوم و حکومت شاه سلیمان صفوی از اصفهان دیدن کرده در سفرنامه اش آن جا که در باره قلعه تبرک از آثار دوره دیلمی اصفهان سخن می گوید ، می نویسد:
« سردر قلعه طبرک به یکی از صور فلکی منطقه البروج که اصفهان به طالع آن بنا گردیده منقوش است. »
تصویر برج قوس ( آذر ماه ) به عنوان نگاره ای با مفاهیم متعالی عبارت است از صورت و نیم تنه مردی تیر انداز با تنه ببر و دم اژدها سر که دهان این اژدها به سوی تیر انداز گشوده شده است و حلقوم او آماج تیری است که از کمان تیر انداز خارج می شود . برخی این تصویر را به نمادی از مبارزه انسان با نفس خویش تعبیر کرده اند و برخی نیز آن را به احداث باروی امنیتی اصفهان و مبارزه با دشمن خارجی منسوب می دانند. پژوهشگران معتقدند که در جهان باستان هنگامی که شهری دیواره محافظش تکمیل می شد ، هر زمان که آخرین دروازه برآن نصب می گردید و در واقع امنیت شهر تضمین می شد ، مقارن با هر ماهی از سال که بود آن ماه را به عنوان زایچه آن شهر قلمداد می نمودند. لذا این خود مبین میزان اهمیت امنیت در جهان باستان بوده که تامین امنیت یک مکان معادل با زایش و تولد دوباره آن به شمار می رفته است.
اصفهان شناس نامدار معاصر دکتر لطف اله هنرفر نیز در کتاب خود ( آشنایی با شهر تاریخی اصفهان ) و در مجله میراث جاویدان ، سال پنجم ، شماره 3 و 4 می نویسد :
(( ... تصویر این صورت فلکی که زایچه اصفهان است در سر بازاری با آن عظمت ، داستانی زیبا و دل انگیز است و این نقش تاریخی می تواند همواره نشانه مخصوص شناسایی این شهر افسانه ای دنیا باشد ... ))
شاعر اصفهانی ، کمال الدين اسماعيل معروف به خلاق المعانی ( وفات ۶۳۵ ق ) نيز در سروده ای به اتابک سعد زنگی درباره زايچه اصفهان گفته است :
تا بر و موکب منصور تو را رهگذر است
همه سرمه است همه خاک سپاهان يک سر
برج قوس است سپاهان را طالع در اصل
زيبد ار مشتری اش آمد سعد اکبر
برخود غیرمسوولانه ، غیر فرهنگی و شتاب زده شورای اسلامی شهر اصفهان :
از همان روز های نخستمطرح شدن اين طرح ، شورای شهر اصفهانبه عنوان یایتخت فرهنگی جهان اسلام به جای همکاری و هم انديشی برخود غیرفرهنگی خود را آغاز نمود. چنان که يکی از اعضای این شورا در گفت وگو با نشريات محلی از طرح ابتکاری ( !؟ ) خود برای نامگذاری روز اصفهان سخن گفته بود .
همچنین درست هفت ماه پس از تعيين روز نکوداشت اصفهان توسط داوران ، شورای اسلامی شهر در يک اقدام غیر کارشناسانه ، ضد فرهنگی ، احساسی و يک دهان کجی آشکار به جايگاه دانش و پژوهش و اصحاب قلم و هنر اصفهان ، طی مصوبه ای روز سوم اردی بهشت را به عنوان روز اصفهان اعلام کرد .
مصوبه شتاب زده شورای اسلامی اصفهان به دلایل زیر غير مسوولانه و غير کارشناسانه است :
۱ - روز تولد شيخ بهايی در سوم ارديهشت ماه نيست .روز سوم ارديبهشت در تقويم رسمی کشور به صورت قراردادی به نام روز بزرگداشت شيخ بهايی نام گذاری شده و شورای شهر در اين مورد اشتباه کرده است .
۲ - روز تولد شيخ بهايی در ۱۷ ذی الحجه۹۵۳ هجری قمری است که تقریبا برابر می شود با ۸ اسفند ماه ، نه سوم اردی بهشت ماه .
۳ - شيخ بهايی ايرانی نبود و اصفهانی هم نبود . آيا در ايران قحط الرجال است ؟ بسياری از رجال اصفهان همچون مافروخی اصفهانی ، استاد علی اکبر بنای اصفهانی ، ابوالفرج اصفهانی ، حمزه اصفهانی و... بسيار شايسته تر از او هستند.
بهاءالدين محمد بن حسين بن عبد الصمد جبل عاملی حارثی حمدانی ( حمدان : نام يکی از قبايل عرب ) مشهور به شيخ بهايی در روستای جبل عامل در بعلبک لبنان زاده شد و تا ۱۳ سالگی در آن جا زندگی کرد و سپس از زادگاه خود بيرون زد و در ۵۳ سالگی پا به خاک اصفهان گذاشت .او در اصفهان درگذشت اما جسدش را هم درمشهد دفن کرده اند.
4 - بنا به نظر اکثر پژوهشگران بسیاری از کارها مثل تدوين طومار آب اصفهانی که به شيخ بهايی منسوب است کار او نيست و به گواهی متون تاريخی احداث مادی های اصفهان قرن ها قبل از او صورت گرفته است .
۵ - بنا به مصوبه ۱۳۰۴ خورشیدی مجلس شورای ملی که هنوز به قوت خود باقی است ، تبديل مناسبت های قمری به شمسی برای درج در تقويم رسمی جايز نیست.
۶ - شورای شهر اصفهان در اين مورد به نظر کارشناسان مراجعه نکرده است و مصوبه اش در اين مورد مخدوش و احساسی است و اميدواريم که در ساير مسائل شهری اين گونه تصميم نگيرند.
۷- روز سوم اردی بهشت در تقويم رسمی کشور ، روز زمين پاک و چند مناسبت ديگر نيز هست . از سوی ديگر در اردی بهشت ماه با تراکم مناسبت ها در تقويم مواجه ايم و در ضمن در بهار به اندازه کافی گردشگر از اصفهان ديدن می کند .اما یکی از اهدف انتخاب آذر ماه اين بود که گردشگری در اصفهان در نيمه دوم سال نيز رونق بيابد .
به متن خبری که روزنامه ايرا ن در تاريخ ۲۳ /۸ / ۱۳۸۴ در اين مورد منتشر کرد توجه نماييد و ضمن توجه به تناقضات و اشتباهات فاحش در این سخنان ، خود قضاوت فرمایید :
روز تولد «شيخ بهايى» به نام «روز اصفهان» نامگذارى شد :
اصفهان - خبرنگار « ايران » : بالاخره از ميان گزينه هاى مختلفى كه براى روز اصفهان پيشنهاد شده بود ، شوراى شهر اصفهان سوم ارديبهشت روز تولد شيخ بهايى را به نام روز اصفهان نام گذارى كرد. اين درحالى است كه طى ماه هاى گذشته با ارائه چنين طرحى در شوراى شهر اصفهان و پيش از آن اقدامات برخى تشكل هاى غيردولتى در نام گذارى روزى به نام اصفهان گزينه هاى مختلفى براى اين روز انتخاب شده بود.
يك تشكل غيردولتى چندى قبل روزى در آذرماه را به نام اصفهان نام گذارى كرده و آن را اعلام كرده بود. در شوراى شهر اصفهان نيز گزينه هايى چون روز اسلام آوردن اصفهانيان ، روز تولد شيخ بهايى ، روز تشييع شهيدان و اولين روز ورود امام خمينى به اصفهان مطرح شده بود كه درنهايت قرعه گزينه اول به نام اصفهان افتاد.
نبود سنديت تاريخى و مشخص نبودن دقيق تاريخ وقايع پيشنهادى و اهميت شخصيت شيخ بهايى براى اصفهان باعث شد شوراى شهر اصفهان به اين گزينه رای مثبت دهد .
حاج رسوليها ، رئيس شوراى شهر اصفهان با اشاره به اين كه شيخ بهايى شخصيت دينى و علمى مهمى است، گفت: طرح طومار و توزيع آب منتسب به شيخ بهايى جزو شاهكارهاى شهرى ايران و دنياست كه تاكنون باقی مانده.
نصر رئيس كميسيون فرهنگى شوراى شهر نيز با اشاره به اين كه بهار و ارديبهشت ماه جزو بهترين فصل و ماه هاى سال هستند، گفت: شوراى شهر و شهردارى دراين فكر بود كه روزى به نام اصفهان انتخاب شود كه برگزارى جشن ها و برنامه ها در آن امكان پذير باشد و درموقعيت مناسبى از سال واقع شده باشد.
اين درحالى است كه محمود محمدى عضو ديگر شوراى شهر اصفهان با اعلام مخالفت با انتخاب چنين روزى گفت: سابقه تاريخى و فرهنگى اصفهان بسيارطولانى تر از اين است كه روز تولد شيخ بهايى به نام روز اصفهان انتخاب شود. وى با اشاره به اين كه تاريخ انتخابى زياد مهم نيست، گفت: اما وجه تسميه اين روز بايد جامع و عام باشد . وى افزود: نظر من اين بود كه روز اصفهان با نظرسنجى از گروه هاى مختلف و به شکل کارشناسی انتخاب شود.